Teoria w pracy analitycznej

Zajmowanie się teorią często zniechęca analityków. Wielu z nich postrzegą ją bowiem jako coś niepraktycznego i nierealistycznego. Nic bardziej błędnego… Bez znajomości podstaw teorii danego zagadnienia trudno trafnie opisać jego genezę, stan obecny i ewentualny rozwój. W dobie internetu teoria coraz częściej jest jednak pomijana lub przyswajana pobieżnie. Takie zjawisko nazywam ,,skimming” – czyli zbieranie z bazy teoretycznej tego, co jest na wierzchu. W analizie powinniśmy jednak sięgać głębiej. Teoria bowiem ekonomizuje myśl…

Czym jest teoria?

Istnieje wiele akademickich definicji tego terminu. W analitycznym ujęciu dobrze zapamiętać, że teoria to generalizacja oparta na wnioskach wyciągniętych ze studiowania wielu przykładów podobnego zjawiska. Określa ona zatem, że jeśli pewne warunki danego zjawiska wystąpią, to pociągną one za sobą konkretne konsekwencje. W przypadku zastosowania teorii w analizie politycznej i gospodarczej mówimy, że ,,teoria ekonomizuje myśl”. Zatem analityk – klasyfikując kluczowe elementy problemu – postępuje ,,oszczędnie” i odrzuca zbędne dane teoretyczne. Tym samym pozwala to na ostrzejsze spojrzenie w opisywane zjawisko i podjęcie decyzji, które jego cechy mają charakter sztuczny i mogą zostać pominięte, a które istotnie wpłyną na sytuację w przyszłości. Stąd przyjęcie generalnie akceptowalnych założeń teoretycznych pozwala analitykowi na prognozowanie rozwoju sytuacji bez posiadania w danym momencie ,,twardych dowodów”.

,,Problemy z teorią” w analizie

Wykorzystując dane teoretyczne często nie możemy umiejscowić danego zjawiska w przestrzeni czasowej. Przykładowo: dane gospodarcze i konflikt na szczytach władzy w Rosji pozwalają przypuszczać, że w niedalekiej przyszłości narastać będzie problem sukcesji po Putinie. Trudno jednak sprecyzować, kiedy to nastąpi i czy rosyjski prezydent ponownie będzie ubiegał się o kolejną kadencję w 2024 roku. W takiej sytuacji zasadniczego znaczenia dla analityka nabierają odpowiednie indykatory teoretyczne zwiastujące zmiany w sytuacji polityczno-gospodarczej. W przypadku Rosji mogą to być wzrastające niepokoje w regionach, słabnąca lojalność ,,zwieraczy reżimu” czyli służb bezpieczeństwa etc. Umiejętne wykorzystanie indykatorów pozwala na wypracowanie hipotez rozwoju sytuacji.

W pracy analitycznej teoria działa często dwustronnie – nie tylko umożliwia wykorzystanie usystematyzowanej wiedzy do przeanalizowanie pewnych elementów zjawiska, lecz również pozwala na ich pominięcie. Następuje to wtedy, gdy analityk uzna że niektóre czynniki nie mają wpływu na prognozę. Odrzucanie części zmiennych analitycznych ma tak samo istotne znaczenie, jak ich branie pod uwagę. Wzmacnia bowiem te elementy, które zostają w pracy analitycznej. Jeżeli bowiem odrzucimy problem lojalności służb bezpieczeństwa wobec Kremla, to ma to wpływ na osłabienie czynnika wzrostu niepokojów społecznych w regionach. W takiej sytuacji będą one znacznie łatwiej zdławione.

Istotnym problemem dla analityków jest rozróżnienie teorii od logiki sytuacyjnej. Pierwsza odnosi się do dowodów dotyczących jednego zjawiska w kilku krajach. Druga – obejmuje jeden kraj, w którym analizujemy kilka zjawisk. Teoria daje nam zatem podejście charakterystyczne dla nauk społecznych. Możemy to prosto przedstawić na poniższej matrycy, gdzie logika sytuacyjna zajmuje obszar szary.